Ryszard Jamka – Panów piłą. Trzy legendy o Jakubie Szeli (2023, Wydawnictwo Marginesy)
Jakub Szela – ikona chłopskiego buntu w historii Galicji
Jakub Szela to jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci w polskiej historii XIX wieku. Urodzony w 1787 roku w Smolicach na Podkarpaciu, był prostym chłopem, który stał się symbolem rabacji galicyjskiej z 1846 roku. To wydarzenie, znane też jako chłopskie powstanie, wstrząsnęło ówczesnym Królestwem Galicji i Lodomerii pod panowaniem Austrii. Szela, jako przywódca chłopskich oddziałów, odegrał kluczową rolę w masakrze szlachty polskiej, co uczyniło go w oczach jednych bohaterem walki z uciskiem feudalnym, a w oczach innych – zdrajcą i mordercą.
Ryszard Jamka w swojej książce Panów piłą. Trzy legendy o Jakubie Szeli podejmuje się rekonstrukcji tej postaci poprzez pryzmat legend i mitów, które narosły wokół Szeli przez ponad półtora wieku. Autor, historyk i badacz folkloru, nie tworzy suchej biografii, lecz zgłębia, jak pamięć zbiorowa kształtowała wizerunek Szeli. Książka wydana w 2023 roku przez Wydawnictwo Marginesy w twardej oprawie liczy około 400 stron i jest skierowana do czytelników zainteresowanych literaturą faktu z elementami etnografii. Jamka opiera się na źródłach archiwalnych, relacjach świadków i przekazach ustnych, by oddzielić fakty od fikcji.
Rabacja galicyjska wybuchła w lutym 1846 roku na tle napięć społecznych i politycznych. Szlachta polska szykowała powstanie przeciwko Austrii, ale chłopi, zmęczeni pańszczyzną i wyzyskiem, zbuntowali się przeciwko panom. Szela, ówczesny sołtys w okolicach Tarnowa, poprowadził tysiące chłopów uzbrojonych w kosy i siekiery. W ciągu kilku dni zginęło około 1000 szlachty, w tym hrabia Adam Stadnicki, którego głowę Szela podobno nosił na pikach. Austriacy nagradzali chłopów za każde zabitego szlachcica, co dodatkowo podsycało rzeź. Szela otrzymał od cesarza order, ziemię i awans społeczny, ale po wydarzeniach ukrywał się przed zemstą, by ostatecznie umrzeć w 1860 roku w podkrakowskich Zbywaczówce.
Jamka podkreśla, że Szela nie był samorodnym rewolucjonistą, lecz produktem systemu, który go ukształtował. W książce autor analizuje, jak propaganda austriacka i polska mitologizowała tę postać – dla Austriaków był zdrajcą szlachty, dla Polaków katem narodu. To właśnie te trzy legendy – chłopska, szlachecka i oficjalna – stanowią rdzeń narracji.
Trzy legendy – struktura narracji i ich znaczenie
Książka Jamki jest podzielona na trzy główne części, odpowiadające trzem legendom o Szeli, co nadaje jej klarowną, ale nie sztywną strukturę. Pierwsza legenda, chłopska, przedstawia Szela jako mściciela uciskanych. W folklorze Podkarpacia krążyły pieśni i opowieści, w których Szela “tnie panów piłą” – metafora brutalnej zemsty. Jamka cytuje archiwalne źródła, jak relacje z procesów chłopskich z lat 40. XIX wieku, gdzie Szela jawi się jako sprawiedliwy sędzia, karzący arystokratów za ich okrucieństwa. Autor dodaje ciekawostkę: w niektórych wsiach do dziś przetrwały opowieści ustne, w których Szela jest porównywany do biblijnego Samsona, niszczącego filistyńskie filary.
Druga legenda, szlachecka, to kontrapunkt – tu Szela to potwór, symbol zdrady i barbarzyństwa. Jamka odwołuje się do pamiętników polskich powstańców, jak te Feliksa Kątskiego, gdzie Szela jest opisywany jako “chłopski wilk” napuszczony przez Austriaków. Autor kontrastuje to z faktami: Szela działał spontanicznie, a nie jako austriacki agent, co podważa mit o nim jako marionetce. W tej części książki Jamka włącza analizy literackie, np. odniesienia do “Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego, gdzie motywy chłopskiego buntu rezonują z losem Szeli.
Trzecia legenda, oficjalna, dotyczy austriackiej propagandy, która gloryfikowała Szela jako lojalnego poddanego. Jamka przytacza dokumenty z wiedeńskich archiwów, w tym order Virtuti Fidelis nadany Szeli w 1846 roku. Ciekawostką jest, że Szela po rabacji otrzymał 200 morgów ziemi, ale szybko ją stracił przez korupcję lokalnych urzędników. Autor kończy tę część refleksją nad tym, jak państwo instrumentalizowało bunt, by stłumić polskie dążenia niepodległościowe.
Całość książki jest bogato ilustrowana mapami, reprodukcjami dokumentów i zdjęciami zabytków z Podkarpacia, co czyni ją nie tylko lekturą, ale i wizualnym przewodnikiem po historii. Jamka unika sensacyjności, skupiając się na narracji faktograficznej, choć momentami wplata elementy literackie, by ożywić legendy.
Opinie i recenzje – entuzjazm wobec mitu i krytyka uproszczeń
Recenzje książki Jamki są w większości pozytywne, chwaląc ją za świeże spojrzenie na zapomnianą kartę historii. W “Polityce” (2023) krytyk literacki Marcin Zaborski napisał: “Jamka nie gloryfikuje Szeli, lecz pokazuje, jak legenda stała się lustrem społecznymi podziałami. To literatura faktu na najwyższym poziomie, z nutą detektywistycznej pasji”. Podobnie w “Gazecie Wyborczej” (recenzja z listopada 2023) podkreślono, że książka demistyfikuje Szela, ukazując go jako tragiczną figurę systemu feudalnego. Czytelnicy na portalu Lubimyczytać.pl oceniają ją wysoko – średnia 4,2/5 – za szczegółowe badania i przystępny język, choć niektórzy narzekają na brak indeksu nazwisk.
Nie brakuje jednak przeciwstawnych opinii. Historyk Andrzej Nowak w “Rzeczpospolitej” (grudzień 2023) zarzucił Jamce nadmierne skupienie na legendach kosztem twardych faktów: “Autor zbyt łatwo miesza folklor z historią, co może wprowadzać w błąd laików. Szela był mordercą, nie męczennikiem”. To kontrargument podnosi kwestię moralnej oceny: dla Nowaka rabacja to czysty bandytyzm, podczas gdy Jamka widzi w niej bunt klasowy. Inna krytyka pochodzi z kręgów narodowych – w prawicowych mediach, jak “Do Rzeczy”, książkę nazwano “rewizjonistyczną”, sugerując, że Jamka minimalizuje polskie ofiary. Autor ripostuje w wywiadach (np. dla Radia Kraków, 2023), że celem jest nie usprawiedliwianie, lecz zrozumienie kontekstu, w tym antysemityzmu i napięć etnicznych w Galicji.
Ciekawostką z recenzji jest odniesienie do współczesności: Jamka w posłowiu porównuje legendy Szeli do dzisiejszych mitów politycznych, jak podziały w Polsce po 1989 roku. To dodaje książce wymiaru aktualnego, prowokując dyskusje o pamięci historycznej.
Dziedzictwo Szeli – od legendy do lekcji historii
Dziedzictwo Jakuba Szeli wykracza poza książkę Jamki. W 1846 roku rabacja przyspieszyła zniesienie pańszczyzny w Austrii (1848), co było ironicznym sukcesem buntu. Dziś Szela pojawia się w kulturze popularnej – w filmie “Róża” Wojciecha Smarzowskiego (2011) czy powieściach historycznych. Na Podkarpaciu istnieją pomniki i muzea poświęcone rabacji, choć kontrowersyjne: w 2016 roku odsłonięto tablicę pamiątkową w Dołędze, co wzbudziło protesty.
Jamka w Panów piłą kończy optymistyczną nutą – legendy Szeli przypominają o sile pamięci ludowej. Mimo krytyki, książka zachęca do refleksji: czy historia to fakty, czy opowieści, które je kształtują? Dla miłośników literatury faktu to pozycja obowiązkowa, łącząca rzetelność z narracyjną siłą. W dobie debat o tożsamości narodowej, taka lektura pomaga zrozumieć korzenie polskich podziałów społecznych.
Cykl: Opinie i Recenzje
Treści lub ich fragmenty stworzono przy wykorzystaniu i pomocy sztucznej inteligencji (AI) – niektóre informacje mogą być niepełne lub nieścisłe oraz zawierać błędy czy przekłamania.
A vintage pulp novel-style cover, hand-painted in oil with distinct brush strokes. Do not include any text. Image of: A high-resolution historical illustration in the style of the 19th century, depicting Jakub Szelę as a strong peasant in traditional Galician attire, standing on a Podkarpacia hill with an axe in his hand. He leads a group of armed peasants with sickles and scythes towards a burning noble manor in the background. The scene is set at dusk with dramatic lighting, casting shadows and highlighting the fiery accents of the burning manor. Three ethereal figures—a revenant, a monster, and a loyal subject—are subtly visible in the shadows behind Szelę, symbolizing themes of revenge and folklore. The overall composition is in sepia tones with red highlights from the fire, creating a dramatic and intense atmosphere without any text. Use vivid colors with clear contours. The whole design should be in a retro style from the 1950s to the 1970s paperbacks.
